Báo Cáo Phát Thải Carbon Là Gì? Cách Lập Báo Cáo Chi Tiết

Báo cáo phát thải carbon (kiểm kê khí nhà kính) đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với nhiều doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu và logistics trong bối cảnh các tiêu chuẩn xanh được siết chặt. Việc triển khai đúng báo cáo không chỉ giúp đáp ứng quy định pháp lý mà còn duy trì khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.

Bài viết này Nghiệp vụ xuất nhập khẩu hướng dẫn quy trình lập báo cáo phát thải carbon theo cách thực tiễn, dễ áp dụng cho doanh nghiệp Việt Nam.

1. Báo Cáo Phát Thải Carbon Là Gì?

Báo cáo phát thải carbon (Carbon Emission Reporting), hay thường được biết đến dưới góc độ kỹ thuật là Kiểm kê khí nhà kính (GHG Inventory), là quá trình đo lường, tính toán và ghi lại tổng lượng khí nhà kính (chủ yếu là CO2, CH4, N2O...) mà một tổ chức thải ra môi trường trong một khoảng thời gian nhất định (thường là 1 năm).

Báo cáo phát thải carbon giống như "Báo cáo tài chính" của doanh nghiệp, nhưng thay vì đếm tiền (Doanh thu - Chi phí), bạn đếm lượng khí thải (Nguồn phát thải - Nguồn hấp thụ).

Kế toán tài chính: Đo lường sức khỏe kinh tế.

Kế toán Carbon (Carbon Accounting): Đo lường sức khỏe môi trường và tác động khí hậu của doanh nghiệp.

Tại sao có nhiều tên gọi khác nhau?

Bạn có thể bắt gặp nhiều thuật ngữ, nhưng về bản chất chúng đều phục vụ một mục đích:

Carbon Accounting (Kế toán Carbon): Thuật ngữ thiên về quy trình thu thập và xử lý số liệu (theo Normative và FPT IS).

Kiểm kê khí nhà kính (GHG Inventory): Thuật ngữ pháp lý chính thức được sử dụng trong Luật Bảo vệ Môi trường và Nghị định 06/2022/NĐ-CP tại Việt Nam.

Báo cáo CO2: Cách gọi tắt phổ biến, dù thực tế báo cáo thường quy đổi tất cả các khí nhà kính (GHG) về đơn vị CO2 tương đương (CO2e).

2. Tại Sao Doanh Nghiệp Phải Lập Báo Cáo Phát Thải Carbon Ngay Bây Giờ?

Nhiều chủ doanh nghiệp vẫn nghĩ đây là việc của "tương lai". Tuy nhiên, thực tế pháp lý và thị trường đã thay đổi hoàn toàn.

2.1. Tuân thủ pháp luật Việt Nam

Theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP và Quyết định 01/2022/QĐ-TTg:

Các cơ sở phát thải khí nhà kính lớn (tiêu thụ trên 1.000 TOE hoặc phát thải trên 3.000 tấn CO2/năm) BẮT BUỘC phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính.

Đây không còn là sự tự nguyện. Việc chậm trễ có thể dẫn đến phạt hành chính và ảnh hưởng đến uy tín pháp lý của doanh nghiệp.

2.2. "Vé thông hành" xuất khẩu (Cơ chế CBAM)

Nếu doanh nghiệp của bạn nằm trong chuỗi cung ứng xuất khẩu sang Châu Âu (EU), bạn chắc chắn đã nghe đến CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới Carbon).

EU sẽ đánh thuế carbon lên hàng hóa nhập khẩu nếu quốc gia sản xuất không có cơ chế định giá carbon tương đương.

Báo cáo phát thải carbon là dữ liệu đầu vào bắt buộc để khai báo CBAM. Không có báo cáo này, hàng hóa của bạn có thể bị chặn lại hoặc chịu mức thuế rất cao, mất hoàn toàn khả năng cạnh tranh so với đối thủ.

2.3. Lợi thế cạnh tranh và Thu hút vốn đầu tư (ESG)

Các quỹ đầu tư lớn và đối tác quốc tế hiện nay đều yêu cầu tuân thủ ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị). Một báo cáo carbon minh bạch giúp doanh nghiệp:

Nâng cao hình ảnh thương hiệu "Xanh".

Dễ dàng tiếp cận các gói vay tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi.

Tối ưu hóa chi phí vận hành (khi bạn đo lường được lãng phí năng lượng, bạn sẽ biết cách cắt giảm nó).

3. Giải Mã 3 Phạm Vi Phát Thải (Scopes 1, 2, 3)

Để lập Báo cáo phát thải carbon chuẩn quốc tế (theo GHG Protocol và ISO 14064), bạn bắt buộc phải hiểu rõ 3 phạm vi phát thải. Đây là phần dễ gây nhầm lẫn nhất.

Phạm vi 1 (Scope 1): Phát thải trực tiếp

Là lượng khí thải phát ra từ các nguồn mà doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát trực tiếp.

Ví dụ:

Khói từ lò hơi, máy phát điện chạy dầu tại nhà máy.

Khói xe tải, xe nâng, xe ô tô thuộc sở hữu của công ty.

Rò rỉ khí gas từ hệ thống điều hòa không khí hoặc thiết bị làm lạnh.

Cách nhớ: "Cái gì tôi đốt tại nhà tôi thì là Scope 1".

Phạm vi 2 (Scope 2): Phát thải gián tiếp từ năng lượng

Là lượng khí thải gắn liền với việc mua và tiêu thụ năng lượng (điện, hơi nước, nhiệt) từ bên ngoài.

Ví dụ: Hóa đơn tiền điện hàng tháng của nhà máy. Dù bạn không đốt than để ra điện tại nhà máy, nhưng nhà máy điện đã đốt than để cấp điện cho bạn. Bạn phải chịu trách nhiệm cho phần khí thải đó.

Cách nhớ: "Điện tôi mua từ EVN là Scope 2".

Phạm vi 3 (Scope 3): Phát thải gián tiếp khác (Chuỗi giá trị)

Đây là phạm vi rộng nhất, khó đo lường nhất nhưng thường chiếm tỷ trọng lớn nhất (có thể lên tới 70-90% tổng phát thải của một doanh nghiệp thương mại/logistics). Nó bao gồm phát thải từ các hoạt động không thuộc sở hữu của bạn nhưng nằm trong chuỗi cung ứng.

Thượng nguồn (Upstream): Phát thải từ việc sản xuất nguyên vật liệu bạn mua về (ví dụ: khí thải để dệt ra vải mà công ty may mặc nhập về).

Hạ nguồn (Downstream): Phát thải từ việc vận chuyển sản phẩm đến tay khách hàng (nếu thuê đơn vị logistics bên ngoài), hoặc khí thải khi khách hàng sử dụng sản phẩm của bạn.

Cách nhớ: "Tất cả những gì còn lại từ nhà cung cấp đến khách hàng".

4. Quy Trình 5 Bước Lập Báo Cáo Phát Thải Carbon Chi Tiết

Dựa trên tiêu chuẩn ISO 14064-1 và kinh nghiệm thực tế từ các đơn vị tư vấn, dưới đây là quy trình chuẩn hóa để bạn thực hiện.

Bước 1: Xác định ranh giới và năm cơ sở

Ranh giới tổ chức: Bạn sẽ báo cáo cho một nhà máy cụ thể, hay toàn bộ tập đoàn bao gồm cả các chi nhánh?

Ranh giới hoạt động: Bạn sẽ báo cáo Scope 1, 2 (bắt buộc) hay cả Scope 3 (khuyến khích nhưng phức tạp)?

Năm cơ sở: Chọn một năm có dữ liệu đầy đủ và đại diện nhất để làm mốc so sánh cho các năm sau (thường là năm gần nhất).

Bước 2: Thu thập dữ liệu hoạt động

Đây là bước tốn nhiều công sức nhất. Bạn cần huy động các phòng ban (Kế toán, Mua hàng, Kỹ thuật) để cung cấp hóa đơn, chứng từ.

Nhiên liệu: Hóa đơn mua xăng, dầu DO, dầu FO, than đá, khí đốt... (Lít, kg, tấn).

Điện năng: Hóa đơn tiền điện hàng tháng (kWh).

Vận tải: Nhật trình xe, quãng đường vận chuyển (km), lượng nhiên liệu tiêu thụ.

Nguyên liệu: Khối lượng nguyên vật liệu đầu vào (đối với Scope 3).

Mẹo: Dữ liệu càng chi tiết, báo cáo càng chính xác. Tránh dùng số liệu ước lượng chung chung.

Bước 3: Lựa chọn Hệ số phát thải (Emission Factors)

Bạn không thể tự đếm phân tử CO2. Bạn cần một công thức chuyển đổi:

Phát thải (Tấn CO2e) = Dữ liệu hoạt động x Hệ số phát thải

Hệ số phát thải lấy ở đâu?

Tại Việt Nam: Sử dụng danh mục hệ số do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố (cho lưới điện Việt Nam).

Quốc tế: Tham khảo IPCC (Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu) hoặc các bộ cơ sở dữ liệu quốc tế như Ecoinvent (thường tích hợp trong các phần mềm kế toán carbon).

Bước 4: Tính toán và Lập báo cáo

Sử dụng công cụ tính toán (Excel hoặc phần mềm chuyên dụng như VertZéro của FPT IS, Normative...) để nhân dữ liệu với hệ số.

Tổng hợp kết quả theo từng Scope.

Quy đổi tất cả các khí (CH4, N2O) về CO2 tương đương (CO2e) để dễ so sánh.

Trình bày báo cáo theo mẫu quy định (Mẫu số 06 Nghị định 06/2022/NĐ-CP nếu nộp cho cơ quan nhà nước).

Bước 5: Thẩm định và Công bố

Để báo cáo có giá trị pháp lý hoặc gửi cho đối tác quốc tế, nó cần được thẩm định (Verification) bởi bên thứ 3 độc lập.

Bên thẩm định sẽ kiểm tra lại phương pháp tính, nguồn dữ liệu xem có trung thực và chính xác không.

Sau khi thẩm định, bạn sẽ nhận được "Tuyên bố thẩm định" (Verification Statement) - đây chính là chứng chỉ "xanh" cho báo cáo của bạn.

5. Những Thách Thức Thường Gặp Và Giải Pháp Khi Lập Báo Cáo Phát Thải Carbon

Khi bắt tay vào làm Báo cáo phát thải carbon, doanh nghiệp thường gặp phải rất nhiều rắc rối.

Báo cáo phát thải carbon không chỉ là yêu cầu tuân thủ, mà còn phản ánh mức độ hiệu quả trong quản trị chi phí và rủi ro của doanh nghiệp. Doanh nghiệp kiểm soát tốt phát thải cũng chính là doanh nghiệp kiểm soát tốt vận hành.        

Thay vì coi đây là gánh nặng, hãy xem báo cáo phát thải là khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững. Với doanh nghiệp xuất khẩu, triển khai sớm giúp tránh rủi ro CBAM; với doanh nghiệp trong nước, đó là lợi thế đi trước trong xu hướng tiêu dùng xanh.

Hy vọng qua bài viết trên đây của Nghiệp vụ xuất nhập khẩu đã giúp bạn hiểu rõ Báo cáo phát thải carbon là gì? Quy trình lập báo cáo đầy đủ, chi tiết.